Bill of Lading คืออะไร ใบตราส่ง B/L มีกี่แบบ และต้องตรวจอะไรบ้าง

อัปเดตล่าสุด: 10 พฤศจิกายน 2569

Bill of Lading คืออะไร คำตอบสั้นๆ คือ ใบตราส่งสินค้าทางทะเลที่สายเรือหรือผู้รับขนออกให้ เป็นทั้งใบรับสินค้า หลักฐานสัญญาขนส่ง และเอกสารที่ใช้รับสินค้าปลายทาง บทความนี้อธิบายประเภทของ B/L รายการที่ต้องตรวจ และปัญหาที่ทำให้รับสินค้าช้าหรือเสียค่าใช้จ่ายเพิ่ม

สรุปสั้นๆ เรื่อง B/L

• มี 3 หน้าที่: ใบรับสินค้า หลักฐานสัญญาขนส่ง และเอกสารสิทธิในสินค้า (ผู้ถือต้นฉบับมีสิทธิรับสินค้า)
• ต้นฉบับ (Original B/L): ปลายทางต้องเวนคืนต้นฉบับจึงจะรับสินค้าได้ มักออกเป็นชุด 3 ใบ
• Telex Release: ผู้ส่งเวนคืนต้นฉบับครบชุดที่ต้นทาง สายเรือจึงแจ้งปลายทางให้ปล่อยสินค้าโดยไม่ต้องใช้ต้นฉบับ
• Sea Waybill: ไม่ใช่เอกสารสิทธิ ผู้รับที่ระบุชื่อรับสินค้าได้เลยโดยไม่ต้องใช้ต้นฉบับ
• ตรวจร่าง B/L ก่อนออกจริงทุกครั้ง: ชื่อผู้รับผิด หรือต้นฉบับมาช้า อาจทำให้สินค้าค้างท่าและเสียค่าตู้ค้าง

Bill of Lading คืออะไร มีหน้าที่อะไร?

Bill of Lading หรือ B/L ภาษาไทยเรียกว่า ใบตราส่ง เป็นเอกสารที่ผู้ขนส่งออกให้ผู้ส่งสินค้า (Shipper) หลังรับสินค้าไว้ขนส่งทางทะเล โดยทั่วไปมีหน้าที่หลัก 3 อย่าง

B/L มักออกหลังสินค้าขึ้นเรือแล้ว แบบที่ระบุว่าสินค้าบรรทุกขึ้นเรือแล้ว เรียกว่า Shipped on Board B/L ซึ่งธนาคารมักกำหนดเมื่อชำระเงินด้วยเลตเตอร์ออฟเครดิต (L/C) ดูคำอธิบายหน้าที่ของ B/L ได้ที่บทความของ Maersk

ในไทย เรื่องใบตราส่งอยู่ในพระราชบัญญัติการรับขนของทางทะเล พ.ศ. 2534 ซึ่งกำหนดว่าผู้ขนส่งต้องออกใบตราส่งเมื่อผู้ส่งร้องขอ และเมื่อเวนคืนต้นฉบับใบหนึ่งเพื่อรับสินค้าแล้ว ต้นฉบับใบอื่นในชุดเดียวกันเป็นอันใช้ไม่ได้

Original B/L, Telex Release และ Sea Waybill ต่างกันอย่างไร?

สามแบบนี้ต่างกันที่วิธีปล่อยสินค้าปลายทาง ซึ่งเกี่ยวกับความเสี่ยงเรื่องการชำระเงินโดยตรง

Telex Release ไม่ใช่ B/L อีกประเภท

Telex Release เป็นวิธีปล่อยสินค้าแบบหนึ่ง ใช้ได้เฉพาะเมื่อมีการออก B/L ต้นฉบับแล้ว ผู้ส่งต้องคืนต้นฉบับครบชุดให้สายเรือที่ต้นทาง สายเรือจึงส่งข้อความให้สำนักงานปลายทางปล่อยสินค้า เอกสารมักประทับคำว่า Surrendered หรือ Telex Release

ข้อควรระวัง: Telex Release กับ Sea Waybill ไม่ใช่สิ่งเดียวกัน และบางประเทศหรือบางธุรกรรมไม่ยอมรับ Telex Release ดูข้อสังเกตเรื่องความเสี่ยงได้ที่บทความของ TT Club

ผู้ขายควรเลือกแบบไหน

หลักง่ายๆ คือ ถ้ายังไม่ได้รับเงิน อย่าปล่อยสิทธิในสินค้า เลือก Original B/L แล้วส่งต้นฉบับให้ผู้ซื้อหรือธนาคารหลังได้รับเงิน หรือขอ Telex Release หลังได้รับเงินแล้ว ส่วน Sea Waybill ผู้รับรับสินค้าได้ทันที ผู้ขายจึงควบคุมสินค้าไม่ได้

Master B/L กับ House B/L ต่างกันอย่างไร?

• Master B/L (MBL): สายเรือออกให้ผู้ที่จองระวางกับสายเรือโดยตรง เมื่อจองผ่านผู้รับจัดการขนส่ง (Freight Forwarder) ผู้รับจัดการขนส่งมักเป็นผู้ส่งสินค้าใน MBL
• House B/L (HBL): ผู้รับจัดการขนส่งหรือผู้ขนส่งที่ไม่มีเรือเอง (NVOCC) ออกให้ลูกค้าแต่ละราย ระบุชื่อผู้ส่งและผู้รับจริง

งานสินค้าไม่เต็มตู้ (LCL) ตู้หนึ่งมี MBL ใบเดียว แต่มี HBL หลายใบตามจำนวนลูกค้าในตู้ ปลายทางผู้รับจะเวนคืนหรือยืนยัน HBL กับตัวแทนของผู้รับจัดการขนส่ง เพื่อรับใบสั่งปล่อยสินค้า (Delivery Order: D/O)

เงื่อนไขใน HBL อาจต่างจาก MBL ผู้ซื้อที่ชำระด้วย L/C ควรตกลงกับธนาคารก่อนว่ารับ B/L แบบใด อ่านเพิ่มเรื่องการรวมตู้ได้ที่ FCL กับ LCL ต่างกันอย่างไร

ระบุชื่อผู้รับแบบไหนได้บ้าง?

• ระบุชื่อผู้รับ (Straight B/L): ใส่ชื่อบริษัทผู้รับโดยตรง ใช้เมื่อไม่ต้องการโอนสิทธิในสินค้าให้ผู้อื่นต่อ เหมาะเมื่อผู้ซื้อชำระเงินแล้วหรือคู่ค้าไว้ใจกัน
• ตามคำสั่ง (Order B/L): ช่องผู้รับเขียนว่า To Order หรือ To Order of ธนาคารหรือผู้ส่ง โอนสิทธิด้วยการสลักหลัง พบบ่อยในการชำระด้วย L/C

ช่องผู้ที่ต้องแจ้งเมื่อสินค้าถึง (Notify Party) ไม่ใช่ผู้มีสิทธิรับสินค้า เป็นเพียงผู้ที่สายเรือแจ้งเมื่อเรือถึง มักใส่ผู้ซื้อหรือตัวแทนออกของปลายทาง

ต้องตรวจอะไรในร่าง B/L?

ก่อนออก B/L จริง สายเรือหรือผู้รับจัดการขนส่งจะส่งร่าง (Draft B/L) ให้ตรวจ ข้อมูลส่วนใหญ่มาจากคำสั่งการขนส่ง (Shipping Instruction) ที่ผู้ส่งแจ้ง ควรตรวจให้ตรงกับใบกำกับสินค้า (Invoice) ใบรายการบรรจุ (Packing List) และเงื่อนไขใน L/C ถ้ามี

1. ผู้ส่ง ผู้รับ และ Notify Party: ชื่อ ที่อยู่ และเลขประจำตัวผู้เสียภาษีถ้าปลายทางกำหนด
2. ชื่อเรือ เที่ยวเรือ ท่าเรือต้นทาง และท่าเรือปลายทาง: รวมสถานที่รับและส่งมอบสินค้าถ้ามี
3. เลขตู้และเลขซีล: ต้องตรงกับตู้จริง
4. รายละเอียดสินค้า: ชื่อสินค้า เครื่องหมายบนหีบห่อ จำนวนหีบห่อ น้ำหนักรวม และปริมาตร
5. ค่าระวาง: ชำระที่ต้นทาง (Freight Prepaid) หรือปลายทาง (Freight Collect) ให้ตรงกับเงื่อนไขการส่งมอบ ดูIncoterms 2020
6. จำนวนต้นฉบับ วันที่ออก และวันที่บรรทุกขึ้นเรือ: สำคัญมากเมื่อใช้ L/C
7. หมายเหตุสภาพสินค้า: B/L ที่ไม่มีหมายเหตุว่าสินค้าหรือหีบห่อชำรุด เรียกว่า Clean B/L ธนาคารมักไม่รับ B/L ที่มีหมายเหตุลักษณะนี้

ปัญหาที่พบบ่อยและวิธีป้องกัน

ชื่อผู้รับหรือข้อมูลสินค้าผิด

ถ้าพบหลังออก B/L หรือหลังเรือออกแล้ว ต้องขอแก้กับสายเรือ และอาจต้องแก้ข้อมูลบัญชีสินค้าที่ยื่นต่อศุลกากรปลายทาง มักมีค่าธรรมเนียมและใช้เวลา บางกรณีทำให้ผู้นำเข้าเดินพิธีการไม่ได้จนกว่าจะแก้เสร็จ วิธีป้องกันที่ดีที่สุดคือตรวจร่างให้ละเอียดก่อนยืนยัน

ต้นฉบับมาถึงช้ากว่าสินค้า

พบบ่อยในเส้นทางใกล้ เช่น จีนหรือประเทศในอาเซียน เรือถึงก่อนเอกสารตัวจริงส่งมาถึง ผู้นำเข้าจึงรับใบสั่งปล่อยสินค้าไม่ได้ ตู้ค้างในท่าจนเกินเวลาปลอดค่าใช้จ่าย ทำให้เสียค่าตู้ค้าง (Demurrage) และค่าฝากเก็บในท่า (Storage)

วิธีป้องกัน: ตกลงกับผู้ขายให้ส่งต้นฉบับด้วยบริการด่วนทันทีหลังได้รับเงิน หรือใช้ Telex Release หรือ Sea Waybill เมื่อชำระเงินครบแล้ว

ต้นฉบับหาย

สายเรือมักไม่ปล่อยสินค้าโดยไม่มีต้นฉบับ เพราะเสี่ยงส่งมอบผิดคน โดยทั่วไปต้องทำหนังสือรับประกันชดใช้ค่าเสียหาย (Letter of Indemnity) และหลายสายเรือขอให้ธนาคารร่วมค้ำประกัน ใช้เวลาและมีค่าใช้จ่าย ควรส่งเอกสารด้วยบริการที่ติดตามได้

อีเมลปลอมแจ้ง Telex Release

มิจฉาชีพอาจปลอมอีเมลเป็นสายเรือหรือผู้ขาย เพื่อหลอกให้ปล่อยสินค้าหรือให้โอนเงินเข้าบัญชีอื่น ควรยืนยันสถานะการปล่อยสินค้ากับสายเรือหรือตัวแทนผ่านช่องทางที่รู้จักอยู่แล้ว ไม่ตอบกลับจากอีเมลที่ได้รับ

B/L กับ Air Waybill ต่างกันอย่างไร?

ใบตราส่งสินค้าทางอากาศ (Air Waybill: AWB) เป็นใบรับสินค้าและหลักฐานสัญญาขนส่งเหมือน B/L แต่ไม่ใช่เอกสารสิทธิในสินค้า และโอนต่อไม่ได้ สายการบินส่งมอบสินค้าให้ผู้รับตามที่ระบุชื่อ

อนุสัญญามอนทรีออล 1999 กำหนดให้ AWB เป็นหลักฐานเบื้องต้นของสัญญา การรับสินค้า และเงื่อนไขการขนส่ง ดูตัวบทอนุสัญญามอนทรีออล ปัจจุบันสายการบินส่วนใหญ่ใช้ AWB อิเล็กทรอนิกส์ (e-AWB) อ่านเพิ่มที่ บริการขนส่งสินค้าทางอากาศ

ผู้นำเข้าใช้ B/L ทำอะไรบ้าง?

1. รับใบแจ้งเรือถึง (Arrival Notice): สายเรือหรือตัวแทนแจ้ง Notify Party ว่าเรือใกล้ถึง
2. แลกใบสั่งปล่อยสินค้า (D/O): เวนคืนต้นฉบับ B/L หรือยืนยันว่ามี Telex Release หรือ Sea Waybill แล้วชำระค่าใช้จ่ายปลายทาง
3. เดินพิธีการศุลกากร: ใช้เลข B/L และข้อมูลจาก B/L ประกอบใบขนสินค้าขาเข้า พร้อม Invoice และ Packing List
4. รับสินค้าออกจากท่าหรือคลัง: นำตู้หรือสินค้าออกภายในเวลาปลอดค่าใช้จ่าย

ดูขั้นตอนที่ท่าเรือได้ที่ ขั้นตอนรับตู้สินค้านำเข้าท่าเรือแหลมฉบัง หรือให้ทีมงานดูแลตั้งแต่เอกสารจนถึงรับสินค้าที่ บริการนำเข้าสินค้า

คำถามที่พบบ่อย

B/L ต้นฉบับมีกี่ใบ ต้องใช้ครบทุกใบไหม?

มักออกเป็นชุด 3 ใบ จำนวนจริงระบุไว้บน B/L เมื่อรับสินค้า เวนคืนใบเดียวก็พอ แต่การทำ Telex Release หรือการชำระด้วย L/C มักต้องใช้ครบชุด

ใครเป็นผู้ออก B/L?

สายเรือออก Master B/L ส่วนผู้รับจัดการขนส่งหรือ NVOCC ออก House B/L ให้ลูกค้า

Telex Release กับ Sea Waybill ต่างกันอย่างไร?

Telex Release คือการเวนคืน B/L ต้นฉบับที่ต้นทางเพื่อให้ปล่อยสินค้าปลายทางได้ ส่วน Sea Waybill ไม่มีต้นฉบับและไม่ใช่เอกสารสิทธิตั้งแต่แรก

แก้ไข B/L หลังออกแล้วได้ไหม?

ส่วนใหญ่ได้ แต่ต้องขอกับผู้ออก B/L มักมีค่าธรรมเนียม และถ้าออกต้นฉบับแล้วต้องคืนต้นฉบับครบชุดก่อน การแก้หลังเรือถึงปลายทางยุ่งยากกว่ามาก

ถือ B/L แปลว่าเป็นเจ้าของสินค้าหรือไม่?

ไม่เสมอไป B/L ต้นฉบับให้สิทธิเรียกรับสินค้าจากผู้ขนส่ง ส่วนกรรมสิทธิ์ขึ้นกับสัญญาซื้อขายระหว่างผู้ซื้อกับผู้ขาย